Een gadget van 5 euro, een briefkaart en twee postzegels: meer was er niet nodig om de locatie van het fregat Zr.Ms. Evertsen te achterhalen: een oorlogsschip dat op dit moment op missie is. Defensie neemt maatregelen naar aanleiding van dit onderzoek van Omroep Gelderland.
De Evertsen heeft als taak een Frans vliegdekschip te beschermen tegen raketaanvallen. Informatie over de locatie van de Evertsen is dan ook zeer gevoelig: toen een Franse militair enkele weken geleden per ongeluk de locatie van het vliegdekschip onthulde via sport-app Strava, was dat groot nieuws.
Omroep Gelderland kon de positie van de Evertsen opvallend eenvoudig achterhalen dankzij een bluetooth tracker aan boord van het fregat. Zo'n tracker koop je online voor een paar euro en is normaal bedoeld om bijvoorbeeld je sleutels terug te vinden. Het hebbedingetje blijkt echter ook zeer geschikt om de locatie te zien van een fregat dat moeilijk te vinden zou moeten zijn.

Hoe die tracker aan boord van de Evertsen kwam? Dankzij de Militaire Post Organisatie, het eigen postkantoor van Defensie dat militairen in staat stelt contact te houden met het thuisfront. Defensie heeft speciaal daarvoor instructies online staan, die voor iedereen eenvoudig te vinden zijn.
Rowin Jansen is universitair docent nationale veiligheidsrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij zegt dat Defensie, gelet op de huidige geopolitieke spanningen, goed uit moet kijken wat voor gegevens het online zet.
"Het is een afweging tussen de privébelangen van militairen die contact willen onderhouden met hun familie en de nationale veiligheid. En met wat er allemaal speelt op dit moment, mag je verwachten dat de nationale veiligheid de voorrang krijgt."

Voormalig luitenant-generaal Mart de Kruif uit Laag-Keppel sluit zich daarbij aan. "In een grootschalig conflict moet iedereen nadenken: wat kan ik bijdragen aan de veiligheid van onze mannen en vrouwen? Je moet dus niet meer uitgaan van bestaande regels, maar van wat nodig is. We zijn nog een beetje naïef en die mindset moet veranderen."
Defensie controleert of er per post verboden of gevaarlijke spullen verzonden worden. Op video's die het ministerie online heeft staan, is te zien dat alle pakketjes door een röntgenscanner gaan. Uit die informatie blijkt echter ook dat enveloppen niet worden gescand. Daarom is de tracker verpakt in een briefkaart, niet gedetecteerd en gewoon verzonden.

Online is de route van de tracker uitstekend te volgen. De kaart vertrekt uit het sorteercentrum en komt, via een tussenstop op de marinebasis in Den Helder, uit op vliegveld Eindhoven. Vandaar gaat de reis verder naar Kreta, naar de haven van Heraklion. Op webcambeelden is te zien waarom: afgemeerd aan de kade ligt de Evertsen.
In de ochtend van 27 maart is via de webcam te zien hoe de Evertsen uitvaart. Al snel is het schip uit beeld van de webcam, maar dankzij de tracker is het schip online nog te volgen. Van duizenden kilometers afstand is te zien dat het fregat eerst langs de kust van Kreta naar het westen vaart en later alsnog koers zet in oostelijke richting.
Pas 24 uur later, wanneer de Evertsen in de buurt van Cyprus is, gaat de tracker offline en komt hij niet meer online. Of het Nederlandse fregat zich dan al bij het Franse vliegdekschip bevindt, dat in die regio opereert, is niet vast te stellen. Op satellietfoto’s van het gebied zijn op dat moment alleen maar wolken te zien.

"Van een oorlogsschip heb je liever niet dat de locatie bekend is", zegt voormalig luitenant-generaal De Kruif. "Tegenwoordig kun je op afstand en met grote precisie doelen uitschakelen, maar dan moet je wel weten waar die zijn. Dus je wil als fregat nóóit jouw locatie prijsgeven aan andere mensen."
"Je wil zo'n tracker wel kunnen onderscheppen", vult universitair docent Jansen aan. "Commerciële satellietbeelden worden op dit moment niet voor niets met vertraging openbaar gemaakt. Je wil het dan ook niet makkelijk maken voor terroristen om zo’n zelfde pakketje op te sturen en realtime te achterhalen waar een schip is. Je loopt dan het risico dat er raketten op je worden afgevuurd."

Een woordvoerder van Defensie laat in een reactie weten dat er naar aanleiding van 'dit incident' inmiddels aanpassingen gedaan zijn. Zo is het niet langer toegestaan een wenskaart met batterijen te versturen aan de Evertsen en gaat Defensie de richtlijnen voor militaire post verder doorlichten.

De tracker is aangetroffen tijdens het sorteren van de post, nadat het fregat uit de haven vertrokken was. Hoewel het schip te volgen was op zee, zou dit volgens Defensie geen operationeel risico gevormd hebben.

Informatie over hoe je post naar een oorlogsschip kunt versturen blijft online staan, omdat Defensie het belangrijk vindt dat militairen contact kunnen houden met het thuisfront.

Dilan Yeşilgöz, de minister van Defensie, heeft de Tweede Kamer donderdagavond geïnformeerd over het incident.
Omroep Gelderland doet al langer onderzoek naar hoe Defensie opereert in een veranderende wereld. Vorig jaar toonden we bijvoorbeeld aan dat de persoonsgegevens van honderden militairen via sportapp Strava eenvoudig te achterhalen waren.